2026 Akademik Özgürlük Endeksi’nde Türkiye dünyanın en alt sıralarında yer alıyor.
V-Dem Enstitüsü ve Friedrich-Alaxander Üniversitesi tarafından hazırlanan endekse göre Türkiye 179 ülke arasında 161-164 sıralarında bulunuyor.
Akademik özgürlük açısından dünyanın en düşük performans sergileyen ülkelerinden biri olarak gösterilen Türkiye, endekste akademik özgürlüğün en ciddi şekilde sıralandığı ülkelerin yer aldığı E Statü Grubu’na yerleştiriliyor. Bu kategori içerisinde Kuzey Kore, Myanmar, İran ve Küba gibi ülkeler bulunuyor.
Genel akademik özgürlük puanı 0 ile 1 arasındaki ölçekte Türkiye’nin puanı yaklaşık 0,12 seviyesinde. Dünya ortalaması ise 0, 56.
Endeks verileri, Türkiye’nin akademik özgürlük açısından en iyi performansını 2004 yılında yaklaşık 0,57 puanla gösterdiğini ortaya koyuyor.
İzleyen yıllarda yaşanan gerileme özellikle 2016 sonrasında hızlanırken, Türkiye bugün tarihsel olarak en düşük seviyelerine yaklaşmış durumda. Mevcut puan, 1980 askeri darbesi sonrasında kaydedilen en düşük seviyelere oldukça yakın bulunuyor.
En zayıf alan kampüs özgürlüğü ve ifade hürriyeti
Akademik Özgürlük Endeksi, ülkeleri beş temel gösterge üzerinden değerlendiriyor. Bu göstergeler şunlar:
–Araştırma ve öğretme özgürlüğü
-Uluslararası akademik iş birliği ve bilgi paylaşımı
-Üniversitelerin kurumsal özerkliği
–Kampüs bütünlüğü ve güvenliği
–Akademik ve kültürel ifade özgürlüğü
Tüm başlıklarda düşük puan alan Türkiye’nin en düşük puanları kampüs güvenliği ve akademik ifade özgürlüğü alanında.
Endeksin değerlendirildiği raporda özellikle kampüslerde güvenlik güçlerinin müdahaleleri, üniversite yönetimlerinin bağımsızlığına ilişkin tartışmalar ve akademisyenlerin kamuoyundaki görüş açıklamalarına yönelik baskı iddialarının puanları aşağı çektiği belirtiliyor.
Kurumsal özerklik dikkat çeken başlıklardan biri
Endeks, üniversitelerin kendi yönetsel kararlarını bağımsız biçimde alabilme kapasitesini de değerlendiriyor.
Bu kapsamda Türkiye’nin aldığı düşük puan; rektör atama sistemi, yükseköğretim yönetim yapısı ve üniversitelerin idari karar alma süreçlerine ilişkin uluslararası akademik çevrelerde dile getirilen eleştirilerle ilişkilendiriliyor.
Uluslararası akademik hareketlilik de etkilendi
Raporda uluslararası akademik iş birliği alanındaki puan da sınırlı kaldı.
Analizde, son yıllarda bazı akademisyenlerin yurt dışı hareketliliği, uluslararası araştırma ağlarına katılımı ve bilimsel değişim programlarına erişiminde yaşanan sorunların bu göstergede etkili olduğu ifade ediliyor.
Raporun dikkat çektiği kırılma noktaları
Endeksi hazırlayan araştırmacılara göre, Türkiye’deki gerileme özellikle 2016 sonrasında belirginleşti.
Raporda öne çıkan başlıca gelişmeler şöyle sıralanıyor:
-OHAL döneminde gerçekleştirilen geniş kapsamlı kamu görevinden çıkarmalar,
–Üniversite yönetim yapısında merkezi karar alma mekanizmalarının güçlenmesi,
–Akademik ve kamusal ifade özgürlüğüne ilişkin tartışmalar.
Analistler bu gelişmelerin üniversitelerde akademik faaliyetler üzerinde uzun vadeli etkiler yarattığını savunuyor.
Türkiye son yüzde 10’luk dilimde
Akademik Özgürlük Endeksi’ne göre Türkiye bugün yalnızca puan açısından değil, küresel sıralama bakımından da alt grupta yer alıyor.
179 ülke arasında 161-164. sıralarda bulunan Türkiye, akademik özgürlük performansı bakımından dünyanın en düşük yüzde 10’luk ülkeleri arasında değerlendiriliyor.
Rapor, akademik özgürlüğün bilimsel üretim, uluslararası iş birlikleri, yükseköğretim kalitesi ve araştırma kapasitesi açısından temel göstergelerden biri olmaya devam ettiğine dikkat çekiyor.