Sırbistan’da Cumhurbaşkanı Alexander Vucic’in Sırp İlerleme Partisi’nin (SNS) 14 yıllık siyasi hakimiyeti sona erdi. Seçimlerden öğrenci hareketi zaferle çıktı.
BBC Türkçe’nin Avrupa Editörü Paul Kirby, Vucic iktidarını değiştiren öğrenci hareketinin hikâyesini yazdı.
Kirby’ye göre her şey, 1 Kasım 2024’te Sırbistan’ın ikinci büyük kenti Novi Sad’daki tren istasyonunun girişindeki beton sundurmanın çökmesiyle başladı. Olayda 16 kişi hayatını kaybetti.
Bu trajedi, yaygın yolsuzluğun bir simgesi olarak görüldü.
Eleştiriler, istasyonda ölümcül kusurlar içeren yenileme çalışmalarını, projeyle kendisini yakından özdeşleştiren cumhurbaşkanıyla ilişkilendiriyordu.
Sundurmanın çökmesi bardağı taşıran son damla oldu. Bu olay bir kıvılcım yarattı; ülke çapında yürüyüşlere ve etkinliklere dönüştü.
Protesto eylemleri hiçbir muhalefet partisinin başaramadığı biçimde Sırbistan halkının gönlünü ve desteğini kazandı.
Üniversite kampüslerinde ve kent sokaklarında adalet talebiyle düzenlenen haftalık öğrenci protestoları, kısa sürede ülke çapına yayıldı.
Çoğu zaman yerel düzeyde örgütlenen bu hareket; çiftçiler, oyuncular ve hakimler dahil toplumun çok daha geniş kesimlerini içine aldı.
Eylemler Vucic’in SNS partisini sarstı.
Ocak 2025’te başbakan, gerilimi düşürmek için istifa etti.
Mart 2025’te Belgrad, Sırbistan tarihinin en büyük hükümet karşıtı protestosuna sahne oldu.
Lidersiz öğrenci hareketi güç kazandıkça öğrenciler, “plenum” adı verilen öğrenci meclisleri aracılığıyla örgütlendi.
Vucic erken seçim kararı almak zorunda kaldı. Ancak protesto hareketine karşı tepkiliydi.
Vucic başlangıçta protestocuları “iyi niyetli” diye överek yaklaşmaya çalıştı. Ancak seçimler öncesinde onları Sırbistan’ı “yıkmaya” çalışmakla suçladı.
Seçim gecesi rakiplerinin zaferini kabul ettikten sonra bile, isim vermediği “Avrupa ülkeleri ve Amerikan derin devleti” tarafından desteklendikleri yönündeki dayanaksız iddiayı dile getirdi.
Öğrencilerin belirgin liderleri ve siyaset geçmişleri yok.
Yine de “Öğrenci Listesi – Öğrenciler Kazanıyor” hareketi, Sırp toplumunun farklı kesimlerindeki hükümet karşıtı seçmenleri biraraya getirdi.
Parlamentodaki 250 sandalyenin tamamı için aday gösterdiler. Ancak adayların arasında tek bir öğrenci bile yoktu.
Seçimlerden bir hafta önce Belgrad’a yürüyen öğrencilere katılan listenin ilk sırasındaki aday, kardiyolog Ilija Srdanovic, tarihin yeniden yazıldığını söyledi ve “Bu enerjinin önüne geçilemez” dedi.
BBC’ye konuşan Srdanovic, “Yurttaşlarımıza, artık geride kalan bu rejimin onlardan aldığı uygar toplumun temel değerlerini sunuyoruz” şeklinde konuştu.
Kesin olan bir şey var: Ülkeyi öğrenciler yönetmeyecek, çünkü seçimlerde aday olmadılar. Bu, bilinçli bir tercihti. Seçmenler muhtemelen hayat tecrübesi az olan adaylardan oluşan bir listeye oy vermeyecekti.
Listenin ilk sırasında Novi Sad’da kardiyoloji profesörü olan Ilija Srdanovic yer alıyor.
Adaylar arasında, ülkenin liderliğini üstlenebilecek isimler olarak öne çıkanların sayısı az.
Bağımsız kamuoyu araştırma kuruluşları CeSID ve Ipsos’un tahminine göre, listedeki 140 kişi parlamentoya girmeye hak kazandı. Bu isimler arasında eski basketbol yıldızı Dejan Bodiroga (listenin 24’üncü sırasında), tanınmış oyuncu Tihomir Stanic (8’inci), opera sanatçısı Nikola Mikic (46’ncı), Sırbistan Merkez Bankası’nın eski başkanı Dejan Soskic (27’nci) ve çok sayıda profesör bulunuyor.
Soskic’in adı başbakanlık için anılıyor. Ekonomide yapacağı reformları anlatan Soskic, hükümet yanlısı medyada sık sık eleştirilerin hedefi oldu.
Seçilen milletvekilleri, fiilen bir seçim bildirgesi niteliği taşıyan programı hayata geçirmekle görevli olacak.
Öğrenciler, kendi ifadeleriyle, kurumlara girip “işlerini sorumlulukla yapacak ve neden orada olduklarını unutmayacak” insanlar arıyordu.
Öğrenci hareketinin 11 maddelik programında şu hedefler yer alıyor:
- Yolsuzluğa karışanları yakalayacak bir polis birimi kurarak yolsuzluğun kökünü kazımak,
- Protestoculara yönelik müdahalelerde kuralları ihlal eden ya da organize suçla bağlantısı bulunan yetkilileri İçişleri Bakanlığı’ndan uzaklaştırmak,
- Sırbistan’ın taraflı medya yapısını yeniden düzenlemek ve kamu yayıncısını siyasi denetimden kurtarmak,
- Kamu işletmelerinin başına partiye sadık isimlerin getirilmesine son vermek.
Vucic ve SNS, yolsuzluk yaptıkları ve medyayı etkilemeye çalıştıkları yönündeki suçlamaları reddediyor.
Seçilmiş olmasalar da Sırbistan halkına vaatlerde bulunanlar öğrencilerdi. Bu nedenle, programlarını hayata geçirmeleri için üzerlerinde baskı olacak.
Öğrenciler, hareketlerini temsil etmek üzere seçtikleri sıradan Sırbistan vatandaşlarına, “Son bir yıldır sokaklarda yürüttüğümüz mücadelenin bir bölümünü kurumlara taşıma görevinin emanet edildiğini” söylüyor.