Kemal ASLAN
Son günlerde insan hallerinde cimrilik konusunu düşünüyorum. Bizde cimrilik çoğunlukla cüzdanla bağlantılı olarak algılanıyor; yani kişinin kendisi dışında başkası için para harcayıp harcamamasıyla sınırlı kalıyor. Türkçe sözlükte de para ve mal varlığını koruyan, başkası için harcamayan, elinde tutan kişi olarak tanımlanır. Farsçadan geçen “cimri” sözcüğünün kökeni aslında “soysuz, sefil” anlamlarına dayanırken, zamanla elindekini sakınan ve harcamayan manasını kazanmış.
Gündelik yaşamda maddi konularla ilgili olarak böyle nitelendirilen insanlara rastlamak mümkündür. Geçmişteki yaşam koşullarının ya da deneyimlerin bu tür sonuçlar doğurması şaşırtıcı değildir. Ancak sosyal hayatta ve özellikle ikili ilişkilerde bu tür davranışlar, kaçınılmaz olarak taraflar arasında aşılmaz sınırlara yol açar. Bu kişiler ötekine karşı ne kadar mesafeliyse, ötekiler de onlara karşı o kadar mesafeli bir tutum geliştirir.
Ben bugün, paranın ötesine geçen, ikili ilişkileri içten içe kemiren ve insanın ruhunu kurutan başka cimrilik türlerinden söz edeceğim. Gündelik yaşamımızda bu tür cimrilerle sık sık karşılaşıyoruz, fakat çoğunlukla farkında bile değiliz. Oysa bu insanlar hem kendilerinde hem de hayatlarına dokunanlarda derin bir yoksunluk duygusu yaratırlar.
Selamlaşma Cimrileri
Bunlardan ilkiyle tanışıklığım “selam verme cimrisi” üzerinden oldu. Önce anlam vermekte zorlandım: Neden bir insan aynı ortamı paylaştığı, merhabası olan birine selam vermez? Ya da canı ne zaman isterse o zaman selam verir? Yolda yanınızdan geçerken size doğru başını çevirir, adeta “Acaba o mu?” diye teyit eder gibi bakar; ardından göz göze gelmemek, selam vermemek için başını aksi yöne çevirir. Yolda bir arkadaşınızla yürürken yanınızdan sessizce süzülürler; metroya binerken siz yürüyen merdivenden inerken, o sırf selam vermemek için merdivenleri yürüyerek çıkmayı tercih eder.
Günü gününe uymayan, inişli çıkışlı, dalgalı bu kişilerin yanı sıra, sizinle açıkça göz göze gelmesine rağmen tek bir kelime etmeden yanınızdan geçenler de vardır. Üstelik aranızda herhangi bir tartışma, kırgınlık, hakaret veya saygısızlık da yaşanmamıştır. Artık onlara “selamlaşma cimrisi” diyorum. Galiba selam vermeleri halinde bir bağ kuracaklarını, karşı tarafla yakınlaşacaklarını ve bir sorumluluk alacaklarını düşünüyorlar. O yüzden de görmezden gelmeyi seçiyorlar. Belki de çocukluklarında yaşadıkları duygusal ihmal ya da istismar, toplumsal yaşamın en temel nezaket kurallarına uymalarını engelliyor. Nedeni ne olursa olsun, selamlaşma cimrilerinin sayısı giderek artıyor. Ya da belki de hayatın süzgeci beni ısrarla böyle insanlarla aynı mecralara düşürüyor.
Özür Dileme Cimrileri
İkili ilişkileri en çok yıpratan bir başka tür ise özür dileme konusunda ortaya çıkıyor: Özür dileme cimrileri.
Hepimiz gündelik yaşamda hatalar ve yanlışlar yapıyor; bir kısmını fark edemezken bir kısmının farkına varıyoruz. İlişkilerde önemli olan, fark edilen anda özür dilemek ve o davranışı telafi etmektir. Ancak bu kişiler kendilerinin hiç hata yapmadıklarına inanırlar. Adeta “hatadan münezzeh”, kusursuz varlıklar olduklarını kabul ederler. İki yıl önce, bir davranışını yanlış bulduğum –üstelik özel sektörde uzun yıllar üst düzey yöneticilik yapmış– biri, “Öyle olduysa fark etmedim, böyle durumlarda sen bana söyle” diyerek konuyu geçiştirivermişti. Bazı insanların özür dileyemediğini ilk o zaman fark ettim. Çatışmalı ve gerilimli bir iletişim kurduğum bir başka kişiye, hatalı bulduğum yanlarını ilk söylediğimde kılı bile kıpırdamamıştı; ancak aradan geçen uzun zamandan sonra, zahmet edip özür dilediği durumlar oldu. Okuduklarımdan öğrendiğim kadarıyla narsistler, özellikle de gizli narsistler kendilerini asla hatalı görmedikleri için özür de dilemezler.
Oysa özür dilemek, ikili ilişkilerin sağlıklı bir zeminde sürmesi ve yanlışların onarılması için vazgeçilmez bir gerekliliktir. Özür dilemeyerek sadece hatayı örtbas etmezler, aynı zamanda o insanı ve onunla yaşanan geçmişi de yok saymış olurlar. Özür dileme cimrilerinin tercihlerinin kaçınılmaz sonucu budur. Çünkü özür dilemek aslında karşı tarafa şu mesajları vermektir: “Sana hatalı davrandığımın farkındayım ve bunu telafi etmek istiyorum.”, “Seninle ilişkimizi sürdürmek istiyorum, sana değer veriyorum, bana bir fırsat daha ver.”, “Kaldığımız yerden devam etmek istiyorum, hatalıyım.” ve “Bana anlayış göstermeni bekliyorum.”
Sevgi Cimrileri
İkili ilişkilerde en çok karşılaştığım bir diğer tür ise sevgi cimriliği. Bu insanlar sevdiklerine, en yakınlarına karşı bile sevgilerini bir türlü gösteremezler. Çocukluklarında derin bir duygusal ihmal yaşadıkları için lügatlarındaki sevgi sözcükleri adeta nadir bulunan kıymetli madenler gibidir; ağızlarından kolay kolay çıkmaz. Sevgi gösterilmesi gereken anlarda ne yapacaklarını şaşırır, öylece kalakalırlar. Karşı taraf olarak siz ise “Acaba yine yanlış bir şey mi yaptım?” duygusuna kapılırsınız. Ben sevdiklerime dokunmayı, onlara sevgimi sözcüklerle ifade etmeyi çocukluğumdan beri severim. Bilirim ki sevgisini göster(e)memek, ikili ilişkilerde tamiri güç derin yaralar açmaktadır.
Muhabbet Cimrileri
Listeye eklenebilecek bir başka karakter de muhabbet cimrileridir. Yanlarına gidip iki kelime sohbet etmek istersiniz, ağızlarından bıçak açmaz. Ne olduğunu sorup bir diyalog kurmaya çalışırsınız, ne mümkün. Elinizde özel bir cımbız olmalı ki ağızlarından iki sözcük alabilesiniz. Ne güzel olurdu değil mi, öyle bir alet olsaydı: Sözcük cımbızı. O zaman insan söyleyeceklerini karnında, yük gibi taşımazdı. Öylece durursunuz karşısında, aranızda bir diyalog doğsun diye beklersiniz. O susar, başka şeylerle ilgilenir; siz ise kendinizi bulunduğunuz ortama ait olmayan bir fazlalık gibi hissedersiniz.
Kabul ediyorum, herkes konuşmayı bir şehvet gibi sevmez. Ama insan, karşısındakinin halini soran, onun varlığını merak eden birkaç sözcüğün karşı taraftan dökülmesini bekliyor. Ne gezer! Öyle birinin yanında bulunmak insana iyi gelmiyor; aksine kendinizi giderek yalnız ve kötü hissetmeye başlıyorsunuz.
Ruhumu ve Hayatımı Buduyorum
Bütün bu cimrilik türleri, ilişkilerdeki temel alma-verme dengesini derinden sarstığı için, iletişimin sağlıklı bir şekilde sürdürülmesini giderek imkânsız hale getiriyor.
Geçen hafta yaşamın kıyısına yeniden dönünce ömrün ne kadar kısa bir an olduğunu, hayatımdaki insanların beni ne denli değerli kıldığını bir kez daha fark ettim. Onlarla geçirdiğim zamanların anlamı üzerine düşündüm. Hayat dediğiniz; bir varsın, bir yoksun. Masallardaki gibi… O yüzden artık kendini ortaya koymaktan kaçınan, kendi yoksunluklarının farkında olmayıp başkalarına da yoksunluk dayatan her türlü cimriden uzaklaşıyorum.
Yeni hayatımın bu evresinde; zamanını, ilgisini, sevgisini ve bilgisini paylaşmaktan imtina eden insanlara sessizce veda ediyor, ruhumu ve hayatımı buduyorum.
