Aydoğan YILMAZ
Demokratik işleyişe sahip toplumlarda medya, dördüncü kuvvet -yasama, yürütme ve yargıdan sonra- olarak tanımlanmaktadır. Aslında bu ifade ile yazılı ve görsel medyanın üstlendiği denetim ve bilgilendirme rolünün önemi vurgulanmak istenir. Medyanın denetim ve bilgilendirme rolünü hakim siyasete yönelik eleştirel bir perspektifle icra etmesi -tabii bu icra medyanın kamusal ve mesleki sorumluluk ve ilkelerinden ileri gelir- onun muhalif sıfatını kazanmasının başat nedeni olmaktadır. Muhalif medya bu yönüyle, özellikle, demokratik işleyişi referans almayan rejimler için bir tehdit olarak görülür ve kontrol altında tutulmak istenir. Medyanın kontrol altında tutulmasını anlamak için ise medyanın sahiplik yapısı ve bu yapının siyasi ilişkilerini anlamak önem kazanır.
1980’li yıllarda Türkiye’de medya sektörüne büyük sermayenin girmesiyle birlikte medya sahipliği, ekonomik ve siyasal çıkar ilişkilerinin önemli bir parçası hâline gelmiştir. Medyanın gücünden prestij elde etme, farklı sektörlerde ihaleler ve krediler yoluyla avantaj sağlama, devlet teşviklerinden yararlanma ve reklam faaliyetlerini destekleme gibi amaçlar, medya ile siyaset arasındaki ilişkileri karmaşıklaştırmıştır. 1990’lı yıllarda özel televizyon ve radyoların kurulmasıyla birlikte reklam anlaşmaları, promosyon rekabeti ve sendikal faaliyetlere yönelik baskılar medya sektörünün belirleyici unsurları hâline gelmiştir.
Medyanın endüstrileşme süreci, üretim ilişkileri temelinde gazete dönemi, medya endüstrisi dönemi ve medya endüstrili kompleksler dönemi olmak üzere üç aşamada değerlendirilebilir. 1980 sonrasında başlayan endüstrileşme süreciyle şekillenen medya sahipliği, 2001 ekonomik kriziyle önemli bir dönüşüm geçirmiştir. Kriz sonrasında bazı medya grupları piyasadan çekilirken bazıları borçları ve yolsuzluklar nedeniyle Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu’na devredilmiştir. Bu süreçte medya sahipliğinde holdingleşme ve yoğunlaşma artmış, medya kuruluşları ekonomik çıkarların yanı sıra medya gücünü elde tutma amacıyla da faaliyet göstermeye başlamıştır. Özellikle 2002 sonrasında gerçekleşen satın alma ve birleşmeler, televizyon yayıncılığı, program yapımcılığı ve internet sektöründe yoğunlaşmıştır. 2002 sürecinden günümüze kadar benzer uygulamaların devam ettiği görülmektedir. 2017 referandumuyla yaşanan rejim değişikliğinden sonra, medya üzerindeki ekonomi politik baskının arttığına ve muhalif çizgideki kanalların tek tek kapatıldığına ya da kayyım yönetimine geçtiğine şahit olmaktayız.
2017 referandumunda onaylanan yeni rejimle, parlamenter sistemin etkisizleştiği bir ‘’tek adam rejimi’’ne geçilmiştir. Rekabetçi otoriterliğe dayanan bu tarz rejimlere örnek olarak Orban Macaristan’ını ya da Modi Hindistan’ını verebiliriz. Bu rejimlerin en önemli özellikleri, ele geçirdikleri kuvvetler üzerinden (yasama, yürütme, yargı ve medya), kendi siyasi ve ekonomik eltilerini yaratabilmeleridir. Bu sayede yarattıkları hakim medya-iletişim evreni üzerinden istedikleri ‘’rıza üretimi’’ni yaparak toplumu dizayn edebilmektedirler. Tabii bu rejimlerin toplumsal ve özel alanlara verdiği zarar bakımından değerlendirdiğimizde, 2021 Avrupa basın özgürlüğü endeksinde, ‘’Türkiye özgürlüklerin en çok kısıtlandığı ikinci ülke olarak sıralandı; en son sırada Belarus ve Türkiye’nin hemen öncesinde ise Rusya vardı’’.
Sonuç olarak, eski düzende siyaseti dizayn etmeye yönelik sermaye gruplarının mülkiyetinde bulunan bir medya yapılanması varken, günümüz düzeninde siyasetin yarattığı sermaye sınıfı üzerinden dizayn edilen bir medya düzeni oluşturuldu. Yaşanan son gelişmelerle yarayılan bu medya düzeninde TMSF ve devlet kurumları da rol almaya başladı. Çeşitli iddialarla soruşturma konusu yapılan patronaj üzerinden muhalif medyaya kayyım atamaları yapıldı. Bu süreç kimi gerekçeler farklı da olsa 2000’li yılların başında TMSF üzerinden yazılan medya hikâyesine çok benziyor. Yenilenen ve yoğunluğu artırılan bu hikâyede siyasetin etkisindeki sermaye, TMSF ve devlet kurumları üzerinden kontrol altında tutulmak ve adeta tek elden yürütülmek istenen bir medya düzeninin yaratılmaya çalışıldığı görülüyor.
