19. yüzyıl İskoçya’sında ceset hırsızlığı, mortsafe geleneği ve ölümden sonra bedenin korunması

Buse GÜLİN

Bir insan öldüğünde, geride kalanların en büyük korkusu onu kaybetmek midir? Yoksa toprağa teslim ettikleri bedeninin bile artık güvende olmadığını bilmek mi?

Bugün mezarlıkları çoğunlukla sessizliğin, hatırlamanın ve sevdiklerimizle vedalaşmanın mekânları olarak düşünüyoruz. Bir insanı toprağa verdiğimizde, onun bedeninin artık dışarıdan gelebilecek müdahalelerden uzak olduğuna inanmak istiyoruz. Oysa geçmişte bazı insanlar için ölüm, sevdiklerinin bedenlerini koruma sorumluluğunu sona erdirmiyordu. Hatta kimi zaman bu sorumluluk, cenazenin ardından daha da ağırlaşıyordu.

19. yüzyılın başlarında İskoçya’da bazı mezarların üzerine ağır demir kafesler yerleştiriliyor, yeni gömülen bedenler geceleri nöbet tutularak korunuyordu. “Mortsafe” adı verilen bu koruyucuların kullanılmasının ardında ise oldukça ürkütücü bir gerçek bulunuyordu: Mezarlardan ceset çalınması.

Peki insanlar, ölülerini neden yaşayan insanlardan korumak zorunda kalmıştı?

Bu sorunun cevabı bizi, tıp tarihinin gelişimiyle insan bedenine duyulan saygının karşı karşıya geldiği bir döneme götürüyor.

18. yüzyılın sonlarından itibaren anatomi eğitiminin gelişmesiyle birlikte, insan bedenini incelemek isteyen tıp öğrencilerinin ve araştırmacıların kadavralara olan ihtiyacı artmıştı. Özellikle Edinburgh, dönemin önemli tıp eğitimi merkezlerinden biri hâline gelmişti. Ancak anatomi çalışmalarında kullanılabilecek bedenlerin yasal kaynakları oldukça sınırlıydı. Tıp eğitiminin artan ihtiyaçları karşılanamadığında, bu eksiklik zamanla yasa dışı bir ticaretin gelişmesine zemin hazırladı ve mezarlara gizlice girerek yeni gömülmüş bedenleri çıkaran ve bunları anatomi çalışmalarında kullanılmak üzere satan kişiler ortaya çıktı. İngilizcede “resurrectionists” olarak adlandırılan bu insanlar, kelimenin çağrıştırdığı diriliş düşüncesinin aksine, ölüleri hayata döndürmüyor; bedenlerini mezarlarından çıkararak ticari bir kazanç elde ediyordu. Böylece bir ailenin kaybettiği yakınına son kez veda ettiği mezar, başka insanlar için ekonomik değeri olan bir kaynağa dönüşebiliyordu. Bu noktada herkesin aklında benzer bir sorunun oluştuğuna eminim. “Bir insanın bedeni, ölümünden sonra nasıl başkasının kazanç elde edebileceği bir nesne hâline gelebilir?”

Bu sorunun en rahatsız edici tarafı, bedenin yalnızca mezarından çıkarılması değil, ölen kişinin ve yakınlarının iradesinin bu süreçte göz ardı edilmesiydi. Üstelik mezar hırsızlığının yarattığı korku, insanları oldukça sıra dışı önlemler almaya yöneltti. İskoçya’da kullanılan mortsafe düzenekleri, ağır demir kafeslerden veya taş ve demirin birlikte kullanıldığı koruyuculardan oluşabiliyordu. Bunlar mezarın üzerine ya da tabutun çevresine yerleştirilerek bedenin çıkarılmasını zorlaştırıyordu. Bazı aileler ise mezarlıklarda gece nöbetleri tutuyor, yeni gömülen yakınlarının bedenlerini korumak için bekliyordu. Hatta bu amaçla mezarlıklarda nöbet kulübeleri inşa edildiği de biliniyor. Burada atlamak istemediğim önemli bir ayrıntı var: Bu koruyucuların amacı bedeni sonsuza kadar demirlerin altında tutmak değildi. Ceset hırsızlarının özellikle yeni gömülmüş bedenlerle ilgilenmesi nedeniyle, koruma önlemleri çoğunlukla bedenin anatomi çalışmalarında kullanılabilecek durumda olduğu ilk döneme odaklanıyordu. Dolayısıyla demir kafesler, ölülerin mezarlarından çıkmasını engellemek için değil, yaşayanların onları mezarlarından çıkarmasını önlemek için kullanılıyordu. Bu tarihsel ayrıntı, ölümle ilgili alışıldık korkularımızı da tersine çeviriyor çünkü birçok kültürel anlatıda insanlar mezarlardan çıkabilecek ölülerden korkarken, burada ölüleri mezarlarından çıkarabilecek insanlardan korkuyordu. Ancak bu korkunun herkes için aynı koşullarda yaşandığını düşünmek de doğru olmaz. Maddi imkânları bulunan aileler ağır mezar koruyucularından yararlanabilirken, ekonomik açıdan daha güçsüz olanlar aynı güvenlik önlemlerine her zaman erişemiyordu. Böylece insanların yaşamları boyunca karşılaştıkları toplumsal eşitsizlikler, ölümden sonra bedenlerinin korunması meselesinde de kendisini gösterebiliyordu. Bu durum bana oldukça önemli bir soruyu tekrar ve tekrar düşündürüyor: Bir insanın ölümden sonra göreceği saygı bile ekonomik koşullarına bağlı olabilir mi?

Nitekim dönemin ceset ticaretini yalnızca tıp eğitiminin ihtiyaçları üzerinden değerlendirmek, bu ticaretin insan hayatı üzerindeki etkilerini görmezden gelmemize neden olabilir.

1828 yılında Edinburgh’da ortaya çıkan Burke ve Hare cinayetleri, bu karanlık dönemin en çarpıcı örneklerinden biridir. William Burke ve William Hare, mezarlardan ceset çalmak yerine insanları öldürerek bedenlerini anatomi çalışmalarında kullanılmak üzere satmıştı. Bu olay, kadavra ticaretinin yalnızca ölülerin beden bütünlüğünü değil, yaşayan insanların güvenliğini de tehdit edebilecek boyutlara ulaşabildiğini gösteriyordu. Artan toplumsal tepkilerin ardından 1832 yılında Britanya’da kabul edilen Anatomy Act, anatomi çalışmalarında kullanılabilecek bedenlere ilişkin yasal düzenlemeleri değiştirdi. Bu gelişme, mezar hırsızlığının zamanla azalmasına katkıda bulunsa da yeni düzenlemelerin özellikle sahipsiz kalan yoksul insanların bedenleri üzerindeki etkileri ayrıca tartışma konusu oldu. Dolayısıyla meselenin merkezindeki etik soru bütünüyle ortadan kalkmadı. Sistemin yarattığı bu boşlukta ise ortaya çıkan en büyük etik sorunun şu olduğunu düşünüyorum: Bilimsel ilerleme için insan bedeninden yararlanılması gerektiğinde, o beden üzerinde karar verme hakkı kime ait olmalıydı?

Elbette anatomi çalışmalarının tıbbın gelişimindeki önemini görmezden gelemeyiz. İnsan bedeninin anlaşılması, hastalıkların incelenmesi ve cerrahi uygulamaların geliştirilmesi açısından bu çalışmalar büyük değer taşıyor.Ancak bilimsel bir çalışmanın yararlı olması, o çalışma için kullanılan bütün yöntemlerin ahlaki açıdan kabul edilebilir olduğu anlamına gelmez. Özellikle insan bedeninin rıza dışında kullanılması, bilimsel ihtiyaçlarla bireyin hakları arasındaki sınırları sorgulamamızı gerektirir.

Antropolojik açıdan bakıldığında ise ölümün, insanın toplumsal varlığını bütünüyle sona erdirmediğini görüyoruz çünkü ölen bir insanın bedeni, geride kalanlar için yalnızca biyolojik bir varlık değildir. O beden, bir zamanlar sevdikleriyle konuşmuş, aynı sofraya oturmuş, aynı evde yaşamış ve onların hayatlarında yer edinmiş bir insana aittir. Bu nedenle cenaze törenleri, mezarlar ve yas gelenekleri, yalnızca ölümün gerçekleştiğini kabul etmemizi sağlayan uygulamalar değildir. Aynı zamanda ölen kişiyle kurduğumuz ilişkinin, onun yokluğunda nasıl devam ettiğini de gösterir.

İskoçya’daki demir mezar koruyucularını düşündüğümde, bu ilişkinin oldukça somut bir örneğiyle karşılaşıyorum çünkü insanlar sevdiklerini kaybettikten sonra bile onların bedenlerinin başkaları tarafından kullanılmasına karşı çıkmış, bu isteği gerçekleştirebilmek için mezarlarının üzerine ağır demirler yerleştirmişti. Belki de bu yüzden bugün bazı İskoç mezarlıklarında karşılaştığımız paslanmış demir koruyucular, yalnızca geçmişte yaşanmış bir suçun izleri değildir. Onlar aynı zamanda insanların sevdiklerine karşı hissettikleri sorumluluğun, ölümün ardından da devam edebildiğini gösteren tarihsel tanıklardır.

Tarihsel gerçekliklerle, sosyo-kültürel dokuyu birleştirdiğimde, bir mezarın üzerine yerleştirilmiş demir kafesin ardında yalnızca korku görmüyorum. Orada, sevdiği insanı bir kez kaybetmişken onun bedenini de kaybetmek istemeyen insanların çaresizliğini görüyorum çünkü ölüm, bir insanı sevdiklerinden ayırabilir; fakat bu ayrılık, geride kalanların onun bedenine gösterilmesini beklediği saygıyı ortadan kaldırmaz.

İnanıyorum ki bu tarihin en acı tarafı, insanların ölülerini toprağın altında tutabilmek için demir kafeslere ihtiyaç duyması değil; onları korumak zorunda kaldıkları tehlikenin yine başka insanlar olmasıdır.