İngiliz hukukunda Deodand geleneği, ölüm ve adaletin sınırları

Buse GÜLİN

Bir insan hayatını kaybettiğinde, ölümüne neden olan olayın sorumluluğunu kime yükleriz? Bir başka insana mı, yaşanan koşullara mı, yoksa herhangi bir ihmalin bulunmadığı talihsiz bir kazaya mı?

Peki bir insanın ölümünden sonra, yaşanan olayla ilişkilendirilen cansız bir nesnenin hukuken müsadere edilebildiğini söylesem?

Bugün böyle bir uygulamayla karşılaşmak oldukça şaşırtıcı olurdu çünkü kullandığımız eşyaların herhangi bir iradesi, bilinci veya davranışlarının sonuçlarını değerlendirebilecek bir yetisi bulunmuyor. Buna rağmen geçmişte İngiliz hukukunda, bir insanın ölümüne neden olan belirli nesneler hukuki işlemlerin konusu hâline gelebiliyordu. Üstelik bu durum, halk arasında anlatılan bir efsaneden veya insanların hayal gücünden doğmuş bir hikâyeden ibaret değildi. Aksine, bu bir sistemdi ve yüzyıllar boyunca varlığını sürdüren ve deodand olarak adlandırılan tarihsel bir hukuk uygulamasına dayanıyordu.

Sizce insanlar, kendi başlarına karar veremeyen cansız nesneleri neden ölümle ilişkilendiriyor ve onları hukuk düzeninin bir parçası hâline getiriyordu?

Bu sorunun cevabını aradığımızda yalnızca geçmişin adalet anlayışıyla değil, insanların ölüm karşısında geliştirdikleri inançlar, toplumsal ilişkiler ve sorumluluk kavramlarıyla da karşılaşıyoruz. 1535 yılında İngiltere’nin Nottinghamshire bölgesinde yaşanan bir olay, bu uygulamanın oldukça dikkat çekici örneklerinden biri olarak karşımıza çıkıyor. Tarihsel hukuk kayıtlarına dayanan bir araştırmaya göre Anthony Wylde isimli bir kişi, yerinden oynayan samanların altında kalarak hayatını kaybetti. Olayın ardından yürütülen soruşturmada, ölümle ilişkilendirilen samanlar belirlendi ve bunlara parasal bir değer biçildi ve söz konusu değer, deodand uygulaması kapsamında kraliyete devredilecek bir bedel olarak değerlendirildi.

Burada biraz durup düşünmek istiyorum.

Bir insanın hayatını kaybettiği olayda, herhangi bir bilinci bulunmayan samanlar neden hukuki bir işlemin konusu olmuştu? Üstelik bu nesneler için parasal bir değer belirlenmesinin amacı neydi?

Aslında bu soruların cevabı, uygulamanın tarihsel ve dinî kökenlerinde saklı.

Deodand sözcüğü, Latince deo dandum ifadesinden geliyor ve “Tanrı’ya verilmesi gereken” anlamını taşıyor. Orta Çağ İngiltere’sinde bir insanın ölümüne neden olan belirli taşınır eşyalar veya hayvanlar, bu uygulama kapsamında kraliyete devredilebiliyordu. Ancak her ölümde mutlaka böyle bir işlem yapılmıyor, olayın koşulları ve ilgili hukuki kurallar belirleyici oluyordu. Burada altını çizmem gereken önemli bir ayrıntı bulunuyor. Uygulamanın temelinde, ölümle ilişkilendirilen eşyanın kendisinin veya parasal karşılığının kraliyete geçmesi vardı. Elde edilen gelirlerin ise,  tarihsel olarak dinî amaçlarla ve hayır işleriyle ilişkilendirildiğini görüyoruz. Bazı dönemlerde bu gelirler yoksullara veya hayatını kaybeden kişilerin yakınlarına da aktarılabiliyordu. Ancak bu durum, deodand uygulamasının doğrudan ölen kişinin ailesine tazminat ödenmesini zorunlu kılan bir sistem olduğu anlamına gelmiyor. Dolayısıyla burada günümüzdeki tazminat anlayışından farklı bir hukuki düzenlemeyle karşılaşıyoruz. Sistemin işleyişine yakından baktığımızda, ölümle ilişkilendirilen nesnenin bazı durumlarda sahibinden alınabildiğini veya sahibinin o nesnenin değerini ödemeye yönlendirildiğini görüyoruz. Böylece nesnenin kendisi yerine parasal karşılığı üzerinden de işlem gerçekleştirilebiliyordu.

Bütün bu kayıtları incelediğimde, beni asıl şaşırtan şey yalnızca hukuki uygulamanın kendisi değil, insanların ölümle ilişkilendirdikleri nesnelere yükledikleri anlam oluyor çünkü günlük hayatımızda kullandığımız eşyaları çoğunlukla işlevleri üzerinden tanımlıyoruz. Bir araba ulaşımımızı sağlıyor, bir makine üretim yapmamıza yardımcı oluyor, bir ip ise farklı ihtiyaçlarımızı karşılayabiliyor. Ancak bu nesnelerden biri bir insanın ölümüne neden olduğunda, ona yüklediğimiz anlam da değişebiliyor ve artık yalnızca gündelik hayatımızın sıradan bir parçası olarak değil, yaşanan kayıpla doğrudan ilişkilendirilen bir nesne olarak görülmeye başlanıyor.

Peki bir eşyanın anlamının değişmesi, ona sorumluluk yükleyebileceğimiz anlamına gelir mi?

Burada öncelikle ahlaki sorumlulukla bir nesnenin ölümdeki fiziksel rolünü birbirinden ayırmamız gerekiyor. Bir nesnenin ölümde etkili olması, onun insanlar gibi suç işlediği anlamına gelmez. Nitekim deodand uygulamasında cansız nesneler, insanların yargılandığı biçimde mahkemeye çıkarılıp kendilerini savunmaya zorlanmıyordu. Ölüm soruşturmaları sırasında, olayla ilişkilendirilen eşyanın müsadere edilmesi veya değerinin belirlenmesi söz konusuydu. Bu ayrımı önemli buluyorum çünkü geçmişteki insanların bütün cansız nesneleri bilinçli varlıklar olarak gördüklerini düşünmek, tarihsel uygulamanın gerçek anlamını gözden kaçırmamıza neden olabilir. Üstelik bir hukuk uygulamasının varlığını, o toplumdaki bütün insanların aynı inancı taşıdığı şeklinde değerlendirmek de doğru olmaz. Tüm bunların ötesinde de, üstünüze düşünmemiz gereken farklı bir mesele beliriyor : İnsanların beklenmedik bir ölüm karşısında yaşanan olayı belirli bir düzen içerisinde anlamlandırma ihtiyacı.

Bir insanın aniden hayatını kaybettiğini düşünelim. Geride kalanlar yalnızca sevdiklerinin yokluğuyla karşılaşmıyor. Aynı zamanda ölümün neden gerçekleştiğini, önlenip önlenemeyeceğini ve yaşanan olayın ardından ne yapılması gerektiğini de sorguluyor. Elbette her ölümün ardında cezalandırılabilecek bir insan bulunmayabilir. Ancak bu durum, insanların yaşanan kayıp karşısında bir cevap arama ihtiyacını ortadan kaldırmıyor. Deodand geleneğini bu açıdan değerlendirdiğimde, hukukun yalnızca bireyler arasındaki anlaşmazlıkları çözmek için oluşturulmuş kurallardan ibaret olmadığını düşünüyorum. Hukuk aynı zamanda toplumların hangi olayları önemli gördüğünü, bu olaylara nasıl müdahale ettiğini ve yaşanan kayıplar karşısında nasıl bir düzen oluşturmaya çalıştığını da gösteriyor. Üstelik bu düzenin zaman içerisinde değişmesi, insanların adalet anlayışlarının tarihsel koşullardan bağımsız olmadığını ortaya koyuyor. Bu noktada belirtmeliyim ki özellikle 19. yüzyılda İngiltere’de yaşanan sanayileşme süreci, deodand uygulamasının yeniden tartışılmasına neden oldu. 

Demiryollarının yaygınlaşmasıyla birlikte insanların ölümüne neden olabilen araçlar artık yalnızca gündelik hayatta kullanılan basit eşyalardan oluşmuyordu. Trenler, büyük makineler ve sanayi araçları hem çok daha yüksek ekonomik değerlere sahipti hem de meydana gelen kazalarda birden fazla insanın hayatını kaybetmesine neden olabiliyordu. Bu gelişme, eski bir hukuk uygulamasını yeni bir toplumsal sorunla karşı karşıya getirdi. 1840 yılında Londra ve Birmingham Demiryolu’nda yaşanan ölümcül bir kazanın ardından, soruşturma jürisi tarafından 2.000 sterlinlik bir deodand değeri belirlendi. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, belirlenen miktarın mutlaka tahsil edildiği veya hayatını kaybeden kişilerin ailelerine ödendiği anlamına gelmemesidir. Söz konusu olan, ölümle ilişkilendirilen demiryolu aracı için hukuki bir bedel belirlenmesiydi. Ancak bu olayın ortaya çıkardığı tartışma, yalnızca bir aracın parasal değerinden ibaret değildi çünkü sanayileşmeyle birlikte meydana gelen kazalarda, kullanılan makinelerin yanı sıra bu makinelerin işletilmesinden sorumlu kişilerin ve şirketlerin yükümlülükleri de önem kazanmaya başlamıştı.

Peki bir insanın ölümüne neden olan makinenin değerini belirlemek, o makinenin kullanılmasından sorumlu kişilerin davranışlarını değerlendirmekle aynı şey olabilir miydi?

Bence burada geçmişin hukuk anlayışıyla günümüz arasında oldukça önemli bir ayrım ortaya çıkıyor. Bir nesnenin ölümdeki rolünü belirlemek başka, o nesnenin kullanımından sorumlu insanların ihmallerini veya hukuki yükümlülüklerini değerlendirmek başka bir mesele. Üstelik ölümle ilişkilendirilen bir nesnenin müsadere edilmesi, her zaman yaşanan kazanın ardındaki insan davranışlarının yeterince incelendiği anlamına gelmiyordu. Sanayileşmenin ortaya çıkardığı yeni koşullar, bu eski uygulamanın sınırlarını daha görünür hâle getirdi. Nitekim 1846 yılında Britanya Parlamentosu tarafından kabul edilen Deodands Act ile uygulama kaldırıldı. Aynı yıl kabul edilen Fatal Accidents Act ise belirli koşullarda, başkalarının hukuka aykırı eylemleri nedeniyle hayatını kaybeden kişilerin yakınları yararına tazminat talep edilebilmesinin hukuki yolunu açtı. Elbette bu iki düzenlemenin kabul edilmesi, ölümle bağlantılı bütün hukuki sorunların çözüldüğü anlamına gelmiyordu. Özellikle iş kazalarında hayatını kaybeden insanların ailelerinin hakları ve tazminata erişimleri konusunda önemli sınırlılıklar varlığını sürdürüyordu. Yine de bu gelişmeler, ölüm karşısında sorumluluğun nasıl tanımlandığına ilişkin önemli bir hukuki dönüşümün parçalarıydı. Bütün bunları düşündüğümde, deodand geleneğini yalnızca geçmişte insanların cansız nesneleri suçlu gördüğü tuhaf bir uygulama olarak değerlendirmek istemiyorum çünkü böyle bir yaklaşım, geçmişte yaşayan insanların dünyayı hangi koşullarda anlamlandırdıklarını görmemizi zorlaştırabilir.

Antropolojik açıdan bakıldığında toplumların ölüm, suç ve adalet kavramlarına yükledikleri anlamların her dönemde aynı olmadığını görüyoruz. Bir toplumda kabul gören hukuki uygulamalar, başka bir dönemde anlaşılması güç veya gereksiz bulunabiliyor. Bu durum bana insanların yalnızca kendi yaşadıkları dönemin kurallarına göre hareket etmediklerini, aynı zamanda o kurallar aracılığıyla dünyalarını anlamlandırdıklarını da düşündürüyor. Esasen ölüm karşısında geliştirilen uygulamalar da bu anlamlandırma biçimlerinden biri çünkü bir insanın hayatını kaybetmesi, yalnızca biyolojik bir sürecin sona ermesi değildir. Geride kalan insanlar açısından aile ilişkilerinin, toplumsal sorumlulukların ve gündelik hayatın yeniden düzenlenmesini gerektiren bir olaydır. Bu nedenle ölümün ardından yürütülen hukuki süreçlerin, toplumların değerlerini ve sorumluluk anlayışlarını yansıttığını düşünüyorum.

Burada önemli bulduğum bir başka nokta ise insanın kendi oluşturduğu kavramları, bazen insan olmayan varlıklarla kurduğu ilişkileri düzenlemek için de kullanması. Deodand uygulaması, cansız nesnelere insanlar gibi ahlaki sorumluluk yüklendiğinin kesin bir göstergesi olmasa da ölümle ilişkilendirilen maddi dünyanın hukuk içerisinde nasıl konumlandırılabildiğini ortaya koyuyor. Üstelik bu örnek, adalet anlayışımızın yalnızca değişmez ilkelerden değil, tarihsel koşullardan, toplumsal ihtiyaçlardan ve insanların dünyayı algılama biçimlerinden de etkilendiğini hatırlatıyor. Bugün bir trafik kazasının veya iş kazasının ardından yürütülen soruşturmalarda farklı hukuki ölçütler kullanıyoruz. Olayın nasıl gerçekleştiğini, herhangi bir ihmal bulunup bulunmadığını ve kimlerin sorumluluk taşıdığını belirlemeye çalışıyoruz. Geçmişte kullanılan yöntemlerle günümüzdeki hukuk düzenini aynı kabul etmek elbette mümkün değil. Ancak her iki durumda da insanların beklenmedik bir ölüm karşısında yaşananları açıklama ve sorumluluğun sınırlarını belirleme ihtiyacıyla karşılaştığını söyleyebiliriz. Bu noktada kendi adıma asıl sorgulanması gereken şeyin, geçmişte insanların neden cansız nesneleri hukuki işlemlere konu ettiği değil, ölüm karşısında adaletin nasıl tanımlandığı olduğunu düşünüyorum çünkü bir toplumun adalet anlayışını yalnızca hangi davranışları cezalandırdığına bakarak değerlendiremeyiz. Yine aynı toplumun yaşanan kayıplara nasıl karşılık verdiğini ve geride kalan insanların haklarını ne ölçüde gözettiğini de sorgulamamız gerekiyor. Yüzyıllar önce bir insanın ölümüne neden olan samanlara parasal bir değer biçilmesi, bugün bize oldukça sıra dışı gelebilir. Ancak o olayın ardında hayatını kaybetmiş bir insan, kaybıyla yüzleşmek zorunda kalan yakınları ve yaşanan ölüm karşısında hukuki bir karşılık oluşturmaya çalışan bir toplum bulunuyordu. Bence bu ayrıntıyı göz ardı ettiğimizde, tarihsel olayın yalnızca tuhaflığını görmüş oluruz. Oysa asıl mesele, insanların bir nesneyi neden hukuki bir işleme konu ettiğinden çok, bir ölüm karşısında sorumluluğu belirlemenin neden bu kadar önemli görüldüğüdür. Bu nedenle geçmişteki deodand uygulamasını, yalnızca bir nesnenin müsadere edilmesi üzerinden değerlendirmeyi yeterli bulmuyorum. Aynı zamanda insanların kayıp, sorumluluk ve adalet kavramları arasında kurdukları ilişkinin tarihsel bir örneği olarak görüyorum. Bir nesneye parasal değer biçilebilir, bir makine müsadere edilebilir veya yaşanan olayın ardından maddi bir karşılık talep edilebilir. Ancak bunların hiçbiri, kaybedilen bir insanın hayatını geri getiremez. Belki de bu yüzden adaletin tarihini incelerken yalnızca kimin veya neyin sorumlu tutulduğunu değil, verilen kararların geride kalan insanlar için gerçekte ne ifade ettiğini de sorgulamalıyız.